Savaş nedeniyle yükselen petrol fiyatları gıda maliyetlerini nasıl etkileyecek?

ABD ve İsrail’in İran’a karşı 28 Şubat’ta başlattığı savaşın ardından küresel enerji piyasalarında yaşanan belirsizlik, petrol fiyatlarını son yılların en yüksek seviyelerine taşıdı.

Petrol fiyatları, Rusya'nın 2022'deki Ukrayna işgalinden bu yana ilk kez bu hafta varil başına 100 doları aştı.

Popüler Gazete'nin Al Jazeera'dan aktardığı analize göre uzmanlar, özellikle Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin durma noktasına gelmesinin küresel arzı tehdit ettiğini ve bunun hem enerji hem de gıda fiyatları üzerinde ciddi baskı oluşturabileceğini belirtiyor.

Dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20’si Körfez bölgesinden sağlanıyor ve bu petrolün büyük bölümü tankerlerle Hürmüz Boğazı’ndan taşınıyor.

Boğazdan günlük 20 milyon varilden fazla petrol geçiyor. Bu miktar, küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte birine ve deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin dörtte birine karşılık geliyor.

Petrol fiyatları neden yükseliyor?

İran savaşı başladığından beri, Hürmüz Boğazı'ndan geçen deniz trafiği neredeyse tamamen durdu.

Gemilere yönelik saldırılar ve navigasyon sistemlerine yapılan müdahaleler nedeniyle birçok tanker işletmecisi risk almamak için gemilerini boğazın girişinde bekletmeyi tercih ediyor.

Uzmanlara göre petrol sevkiyatının aksaması küresel tedarik zincirlerini ciddi biçimde etkileyebilir.

Arzın azalması ve talebin yüksek kalması durumunda petrol fiyatlarının daha da yükselmesi bekleniyor. Bu durumun hem tüketiciler hem de işletmeler üzerinde ek maliyet baskısı oluşturacağı belirtiliyor.

Trump’ın “Savaş neredeyse tamamlandı” açıklamasının ardından petrol fiyatları pazartesi günü kısa süreli bir düşüş yaşasa da, analistler Washington, Tel Aviv ve Tahran arasında kalıcı bir anlaşma sağlanmadığı sürece fiyatların yüksek kalabileceği uyarısında bulunuyor.

Orta Doğu petrolüne hangi ülkeler bağımlı?

Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrolün yaklaşık yüzde 89’u Asya pazarlarına gidiyor. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore bölgeden en fazla petrol ithal eden ülkeler arasında yer alıyor.

Boğazdaki trafik kısıtlamalarının sürmesi halinde Körfez ülkelerinin alternatif güzergahlara yönelmesi gerekecek. Ancak mevcut seçeneklerin kapasitesi oldukça sınırlı.

Suudi Arabistan’ın doğu petrol sahalarını Kızıldeniz’deki Yanbu Limanı’na bağlayan boru hattı, Hürmüz Boğazı’nı tamamen devre dışı bırakabilen nadir alternatiflerden biri.

Ancak Suudi Arabistan’ın şubat ayında ihraç ettiği günlük 7,2 milyon varil petrolün yaklaşık 6,38 milyon varili Hürmüz Boğazı üzerinden taşınıyordu.

Tarihte petrol fiyatlarının zirve yaptığı dönem

Petrol fiyatları tarihte en yüksek seviyesine 2008 küresel finans krizi öncesinde ulaştı.

11 Temmuz 2008’de Avrupa gösterge petrolü Brent varil başına 147,50 dolara, ABD göstergesi West Texas Intermediate ise 147,27 dolara kadar yükseldi.

Bu yükseliş büyük ölçüde ABD dolarının zayıflaması ve piyasalara yönelen spekülatif sermaye akışı nedeniyle gerçekleşmişti. Ancak tarih boyunca petrol piyasasında gerçek arz riskinin yaşandığı bazı önemli şoklar da oldu.

1973 petrol ambargosu, 1980’lerdeki İran-Irak Savaşı, 1990–1991 Körfez Savaşı, 2003’te ABD öncülüğündeki Irak işgali ve 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgali bu şokların en önemli örnekleri arasında gösteriliyor.

Uzmanlara göre göre mevcut krize en çok benzeyen dönem ise 1990–1991 Körfez Savaşı. O dönemde Irak ve Kuveyt’in petrol üretiminin devre dışı kalması küresel arzda uzun süreli bir aksama yaratmıştı.

Petrol ve doğalgazdan hangi ürünler üretiliyor?

Petrol ve doğalgaz yalnızca enerji üretiminde kullanılmıyor. Günlük yaşamda kullanılan binlerce ürünün üretiminde de temel hammadde olarak yer alıyor.

Plastik su şişeleri, gıda ambalajları, telefon kılıfları ve tıbbi şırıngalar ham petrolden elde edilen plastiklerden üretiliyor. Polyester, naylon ve akrilik gibi sentetik kumaşların üretiminde de petrol türevleri kullanılıyor.

Kozmetik sektöründe kullanılan ürünlerin önemli bir kısmı da petrol bazlı bileşenler içeriyor. Çamaşır deterjanları, bulaşık deterjanları, boyalar ve birçok ev eşyası da yine petrol ürünlerinden elde ediliyor.

Ayrıca küresel gıda üretiminde kullanılan gübrelerin büyük bölümü doğalgazdan üretiliyor. Bu nedenle enerji fiyatlarındaki artış doğrudan tarımsal üretimi de etkiliyor.

Yüksek petrol fiyatları gıda fiyatlarını artırabilir

Enerji maliyetleri yükseldiğinde gıda üretimi ve dağıtımının her aşaması bundan etkileniyor.

Gübre üretiminden tarladaki makinelerin çalışmasına, ürünlerin taşınmasından market raflarına ulaşmasına kadar birçok aşama petrol ve doğalgaza bağlı.

Bu nedenle petrol fiyatlarındaki artış nakliye ve lojistik maliyetlerini doğrudan yükseltiyor.

Uzmanlar, büyük petrol şoklarının genellikle stagflasyon riskini artırdığına dikkat çekiyor. Yani yüksek enflasyon ile ekonomik durgunluğun aynı anda yaşandığı dönemler ortaya çıkabiliyor.

1973, 1978 ve 2008 krizleri buna örnek gösterilirken, petrol fiyatlarındaki her büyük artışın küresel ekonomide yavaşlama riskini artırdığı belirtiliyor.

Özellikle düşük gelirli ülkelerde gıda harcamalarının toplam gelir içindeki payı daha yüksek olduğu için enerji fiyatlarındaki artış hızla gıda fiyatlarına yansıyabiliyor.

Uzmanlara göre petrol fiyatlarının uzun süre yüksek kalması durumunda bazı ülkelerde gıda kıtlığı riski bile ortaya çıkabilir.